[ حمزهء اصفهانى ] ، خطّ اوستايى كه همان كتاب ( ابستاق ) زردشت است ؛ بيست و يك سوره دارد ، هر سوره در دويست برگ بود . الفباى آن شصت حرف و صوت است ، هر حرف و صورت را شكلى جداست ؛ و از آنها حروفى تكرار شود و حروفى ساقط گردد ، چون مخصوص به زبان اوستا نيست . زرادشت اين خط را پديد آورد ، كه مغان آن را « دين دبيره » نامند - يعنى كتابت دين . ( پس اوستا را ) در دوازده هزار پوست گاو نوشتند بدان بانىهاى زرين . . . » [ مسعودى ] . حاجت به توضيح نباشد كه « زردشت » پيامبر هيچ خطى پديد نياورده - يعنى « دين دبيره » را او ابداع نكرده است . مانى پيامبر ( سدهء 3 م ) ضمن كتاب « كفالايا » ( ص 7 ، س 27 - 33 ) گويد كه زردشت كتابى ننوشته ، ولى شاگردان او پس از وفات پيامبر ، سخن‌هاى او را به ياد آوردند و كتابهاى زردشتى را نوشتند « 1 » . دانسته است كه اوستا ( حدود سدهء يكم ميلادى ) با الفباى آرامى - كه حروف مصوّت نداشت - نوشته بود ، يعنى همان اوستا كه بلاش يكم اشكانى ( 51 - 77 م ) - چنان‌كه بيايد - گويند روايات يا نسخ پراكندهء آن را گرد آورد ؛ و پس از تحرير متن آن به آتشكدهء « شيز » ( اورميه ) سپرده شد . در زمان ساسانيان كه وحدت ممالك ايران تحقّق يافت ؛ و زردشتىگرى ناچار مذهب رسمى گرديد ، موبدان دين درصدد برآمدند تا كيش‌نامهء ايرانى - مغانى را موافق با اعتقادات جارى تدوين كنند ، عناصر كيش‌هاى كهن و مطالب ناسازگار را در آن جرح و تعديل نمايند ؛ و چون زبان اوستا مرده و متروك بود ، بهتر آن ديدند كه به منظور تثبيت قرائت اصيل و تلفّظ صحيح آيات آن ، يك الفباى جديد با شكل كتابت معهود ابداع نمايند . پس هم از خطّ پهلوى ( آرامى ) رايج با تأثّر و تقليد از الفباى يونانى ، مشابه با نمونه‌هاى خطوط سامى كه از راست به چپ نوشته شوند ، خطّ اوستايى را شامل 48 حرف صائت و صامت ( كه 20 حرف آن متعلّق به الفباى پهلوى رايج بود ) پديد آوردند ؛ و آن را « دين دبيره » ناميدند كه در نوع خود از دقيقترين ، كاملترين و سهلترين خطوط تجويدى دنياست . تاريخ ابداع الفباى اوستايى « دين دبيره » مورد اختلاف علماست ، بين سدهء سوم تا ششم ميلادى متردّد است ، شايد كه باب شدن آن در سدهء چهارم مقرون به واقع و اين نظر صواب باشد « 2 » . استاد هارولد بيلى طى گفتارى به عنوان « دين دبيره » ، تمام

--> ( 1 ) . مجلّهء دانشكدهء ادبيات ( دانشگاه تهران ) ، سال 10 ، ش 2 / ديماه 1341 ، ص 179 . ( 2 ) . گاتها ( پورداوود ) ، ص 18 - 20 ، 47 - 49 / سبك‌شناسى ( بهار ) ، ص 81 - 82 / مزديسنا و -